Varis, cilt yüzeyine yakın toplardamarların genişleyip belirgin ve kıvrımlı hâle gelmesidir. En sık bacaklarda görülür; yalnız görünüm değişikliği yapabileceği gibi ağrı, ağırlık, kaşıntı ve ayak bileğinde şişlikle de birlikte olabilir. Damar duvarı ve kapakçıkların işlevindeki değişiklikler, kanın geri kaçmasına ve birikmesine katkıda bulunabilir.
Aile öyküsü, yaş, gebelik, fazla kilo ve uzun süre hareketsiz kalmak ele alınan etkenlerdir. Sayfa, varisin oluşumunu ve değerlendirmede damar türüyle kişisel yakınmaların neden birlikte dikkate alındığını açıklar.
Varis nedir?
Varis, bacaklarda genellikle toplardamar kapak bozukluğuna bağlı olarak var olan damarların genişleyip kıvrımlı bir hâl almasıdır. Genişleyen damarlar deriye yakınsa deriden kabarıp parmakla hissedilebilir hâle gelebilir; mor, kırmızı ya da yeşil bir renk alabilir. Varislerin bir kısmı sağlık sorunu değil, kozmetik bir sorunken bir kısmı hastalık grubunda değerlendirdiğimiz bir sağlık sorunudur.
Yakınmalar uzun süre ayakta kaldıktan sonra artabilir, bacaklar yukarı kaldırılıp dinlenildiğinde azalabilir. Bununla birlikte bacak ağrısının her zaman nedeni varis değildir. Şikâyetlerin damarlarla ilişkisini anlamak için yakınmaların özellikleri ve muayene bulguları birlikte değerlendirilir.
İnce kırmızı veya mor damar ağları olarak görülen kılcal damarlar, cilt üzerinde kabaran büyük varislerle aynı görünümde değildir. Görünen damarın türü ve oluşturduğu şikâyet, değerlendirmede önem taşır. Her varis mutlaka işlem gerektirmez; yaklaşım kişiye ve bulgulara göre belirlenir. Kaynak: NHS, Varicose veins.
Varis neden oluşur?
Toplardamarlar kanı kalbe geri taşıyan damarlardır. Damar duvarının ve içindeki kapakçıkların sağlıklı çalışması bu akımın düzenlenmesine yardımcı olur. Damar duvarı zayıfladığında veya kapakçıklar yeterince kapanamadığında kanın bir bölümü geri kaçabilir. Reflü adı verilen bu geri akım, kanın bacak damarlarında birikmesine ve damar içindeki basıncın artmasına yol açabilir. Zamanla yüzeysel damarlar genişleyip kıvrımlı bir görünüm kazanabilir.
Varis oluşumunda tek bir etken yoktur. Ailede varis bulunması, yaşın ilerlemesi, gebelik, fazla kilo, hareketsiz yaşam ve uzun süre oturmak ya da ayakta durmak riski artırabilir. Bu etkenlerden birinin bulunması mutlaka varis oluşacağı anlamına gelmez. Aynı riskleri taşıyan kişilerde bile damarların görünümü ve şikâyetlerin derecesi farklı olabilir.
Varisin nedeni ve kan akımının durumu gerektiğinde renkli Doppler ultrasonla incelenir. Bu inceleme, yalnız dışarıdan görünen damarlara bakmak yerine toplardamarların nasıl çalıştığını değerlendirmeye yardımcı olur. Kaynak: NHLBI, Varicose Veins.
Toplardamarlarda kapaklar ne işe yarar?
Toplardamar kapakçıkları kanın kalbe doğru ilerlemesine yardımcı olan, geri akımı sınırlayan yapılardır. Bacak kasları da bu dolaşıma katkı sağlar. Yürürken baldır kaslarının kasılması, toplardamarlardaki kanın yukarı doğru taşınmasını destekler. Kapakçıklar, kanın ters yönde geri dönmesini engelleyerek bu hareketin verimli olmasına yardımcı olur.
Kapakçıklar yeterince kapanamazsa kan aşağı doğru geri kaçabilir. Bu durum, yüzeysel toplardamarlarda basınç artışına ve daha aşağıdaki damarların genişlemesine katkıda bulunabilir. Özellikle bacağın yüzeysel toplardamar sistemindeki safen damarlarda gelişen kaçak, gözle görülen varislerin kaynağı olabilir. Ancak her belirgin damar veya her bacak yakınması aynı mekanizmayla açıklanmaz.
Bu nedenle değerlendirmede görünen damarlarla birlikte kan akımının yönü ve kapakların işlevi de önemlidir. Muayene ve gerektiğinde Doppler ultrason bulguları, şikâyetlerin kaynağını anlamaya ve uygun yaklaşımı belirlemeye yardımcı olur. Kaynak: Guy’s and St Thomas’ NHS Foundation Trust, Varicose veins.