Varisli bir damarın içinde kanın pıhtılaşması, yüzeyel ven trombozu ya da yüzeyel tromboflebit olarak adlandırılır. Genellikle cilt altındaki damarda ağrı, kızarıklık ve sertlik oluşturur. Küçük bir varis dalıyla sınırlı pıhtı ile safen damarına veya derin toplardamarlara uzanan pıhtının değerlendirilmesi farklıdır.
Bu sayfada varis damarında pıhtının neden oluştuğu, belirtileri ve hangi durumlarda değerlendirme gerektiği anlatılır. Yeni başlayan ağrılı, kızarık ve sert bir damar, yalnız görünümüne bakılarak önemsiz kabul edilmemelidir.
Varis damarında neden pıhtı oluşur?
Varisli damarlar genişlemiş ve kıvrımlı yüzeyel toplardamarlardır. Bu damarlarda kan akımının yavaşlaması ve damar duvarının etkilenmesi pıhtılaşmayı kolaylaştırabilir. Uzun süredir bulunan belirgin varislerde bu sorunla karşılaşılabilir; ancak her büyük variste mutlaka pıhtı oluşmaz. Damarın yalnız çapına bakarak kişiye kesin bir risk oranı vermek doğru değildir.
Uzun süre hareketsiz kalma, yakın zamanda ameliyat veya yaralanma, gebelik, hormon kullanımı ve daha önce pıhtı geçirmiş olma gibi durumlar değerlendirmede önemlidir. Varisi olmayan kişilerde de yüzeyel damarda pıhtı gelişebilir.
Normal damar ile pıhtıyla tıkanmış varisli damarın karşılaştırması. Sağdaki kıvrıntılı varisli damarın içi, pıhtıyı anlatmak için kahverengi dolulukla şematik olarak gösterilmiştir. Bu bir anlatım çizimidir; hasta görüntüsü değildir. Kaynak: NHLBI / NIH, Wikimedia Commons; kamu malı kaynak görselden türetilmiştir.
Hangi belirtiler görülür?
Daha önce yumuşak olan bir varis, ele sert bir kordon veya hassas bir düğüm gibi gelebilir. Damar boyunca kızarıklık, sıcaklık artışı, dokunmakla ağrı ve çevresinde şişlik görülebilir. Bulgular saatler veya günler içinde ortaya çıkabilir. Koyu tenlerde kızarıklık daha az belirgin olabilir; ağrı ve sertlik de dikkate alınmalıdır.
Bu görünüm her zaman enfeksiyon anlamına gelmez. Bununla birlikte ateş, hızla yayılan kızarıklık veya belirgin kötüleşme varsa yeniden değerlendirme gerekir. Kendi kendine antibiyotik ya da kan sulandırıcı başlanmamalıdır.
Kendiliğinden geçer mi?
Küçük ve sınırlı yüzeyel pıhtılarda ağrı ve kızarıklık zamanla azalabilir; düzelme çoğunlukla birkaç hafta içinde olur. Sertlik veya kahverengi bir iz daha uzun sürebilir. Ancak yakınmaların azalması, pıhtının yerinin ve yaygınlığının önemsiz olduğu anlamına gelmez. İlk değerlendirme ve gerekirse takip, beklemenin uygun olup olmadığını belirler.
Tedavi, yakınmalar ve pıhtının bulunduğu yere göre düzenlenir. Yürümeyi sürdürme, dinlenirken bacağı yükseltme ve hekim uygun görürse varis çorabı veya ağrıyı azaltan tedaviler yardımcı olabilir. Bazı hastalarda pıhtının ilerlemesini önlemek için kan sulandırıcı gerekir; ilaç seçimi ve süresi kişiye özeldir.
Safen damarına veya derin damarlara geçebilir mi?
Pıhtı küçük bir varis dalında sınırlı kalabilir; bazen damar boyunca safen toplardamarına doğru uzanabilir. Safen damarları yüzeyel sistemin ana damarlarıdır ve belirli noktalarda derin toplardamarlara bağlanır. Pıhtının bu birleşim yerlerine yaklaşması veya yaygın olması daha dikkatli değerlendirme gerektirir.
Yüzeyel varis pıhtısı ile derin ven trombozu aynı durum değildir. Bununla birlikte derin damara uzanma veya aynı anda derin ven trombozu bulunması mümkündür. Akciğer embolisi açısından risk de herkeste aynı değildir; “varis pıhtısıdır, tehlikesi yoktur” diye düşünülmemelidir. Küçük bir dalda sınırlı pıhtıya, tüm yüzeyel tromboz hastalarının risk oranlarını doğrudan uygulamak da doğru olmaz.
Ultrason neden istenir?
Muayeneye ek olarak Doppler ultrason, pıhtının hangi damarda olduğunu, uzunluğunu ve derin damarlarla birleşim yerlerine uzaklığını gösterebilir. Derin damarlarda eşlik eden pıhtı olup olmadığı da araştırılır. Özellikle diz üstüne ilerleyen yakınmalar, yaygın bacak şişliği veya ek pıhtı riskleri varsa bu bilgiler tedavi kararını etkiler.
Büyük safen toplardamarı ve dallarında pıhtıya ait örnek ultrason görüntüsü. Her hastadaki yaygınlık farklıdır. © Nevit Dilmen; ok eklenmiş sürüm: Doc James. Wikimedia Commons kaynağı, CC BY-SA 3.0. Burada görsel değiştirilmeden kullanılmıştır.
Ne zaman yardım alınmalı?
Yeni başlayan ağrılı ve sert varis, yayılan kızarıklık veya bacakta ani şişlik için gecikmeden tıbbi değerlendirme alın. Ani nefes darlığı, göğüs ağrısı, kanlı öksürük ya da bayılma gelişirse acil yardım gerekir; 112'yi arayın.
Akut dönem geçtikten sonra altta yatan varislerin değerlendirilmesi yararlıdır. Varisli damarlarda yüzeyel pıhtı tekrarlayabilir; sonraki tedavi planı damar yapısı ve yakınmalar birlikte değerlendirilerek belirlenir.