Varis çok basit bir durum ya da hastalık gibi görünse de her 6-7 kişiden birinde görülen, yani çok sık rastlanan bir halk sağlığı sorunudur. Kozmetik damarlar (kılcal ve retiküler damarlar) her iki kişiden birinde görülür ve çok daha sıktır; ancak bir sağlık sorunu değildir. Varis, halk arasında, hatta hekimler arasında tam olarak anlaşılamayan; kozmetik grupla hastalık grubunun birbiriyle karıştırıldığı bir durumdur.
Bu sayfada varisin ne olduğu, neden oluştuğu, kimlerde sık görüldüğü, çeşitleri, varsa korunma yolları, oluşturduğu yakınmalar, uzun dönemde oluşturabileceği sorunlar, tedavi şansı ve seçenekleri ile tedavi sonrası ortaya çıkabilecek sorunları kısa kısa anlatmayı amaçlıyoruz.
Varisle ilgili genel sorular
Varis nedir ve neden oluşur?
Varis bacaklarda deri ve deri altı dokularda genişlemiş toplardamarlardır. Konu ile ilgili geniş bilgiye "Varis nedir" sayfasında ulaşabilirsiniz.
Venöz yetmezlik nedir?
Venöz yetmezlik, varis oluşumuna yol açan asıl durumdur. Bacak toplardamarlarında her 5-10 cm’de bulunan, kanı kalbe doğru yönlendirmesi gereken kapakların ya da kapakçıkların yetersiz kalması veya görevini yapamamasıdır. Venöz yetmezlik yalnızca varisleri ilgilendiren bir isim değildir. Bacaklardaki yüzeysel venlerin (toplardamarların) yetersizliği varis yapar; derin, yani ana toplardamarların yetersizliği ise daha ciddi bir hastalıktır. Bazı durumlarda bu damarlarda pıhtı oluşarak kapakları harap eder. Bu durum venöz yetmezlik oluştursa da varisten farklı bir hastalıktır.
Kimlerde sık görülür?
Pek çok hastalıkta olduğu gibi varis de aslında herkeste görülebilir; ancak bazı insanlarda görülme sıklığı biraz daha fazladır:
- Ailesinde varis olanlar
- Kadınlar
- Çocuk doğurmuş, özellikle ikiden fazla doğum yapmış kadınlar
- Fazla kilolu insanlar
- Mesleği ya da yaşantısı çok uzun süre ayakta kalmayı gerektiren kişiler
Varis bu kişilerde daha sık görülür.
Varis ne tür yakınmalar oluşturur?
Varis bazı kişilerde hiç yakınmaya yol açmaz, bazen de hayat kalitesini bozan ciddi yakınmalara neden olabilir. Varisin oluşturabildiği yakınmalar için "Varis belirtileri" sayfasına başvurabilirsiniz.
Kaç tür varis (genişlemiş toplardamar) vardır?
Toplardamar genişlemesi üç çeşit ya da türe ayrılır:
- Kılcal damarlar (saç kılı inceliğinde, kırmızı-mor renkli): Kozmetik sorundur.
- Yeşil retiküler damarlar: 1-2 mm çapında ve yeşil renklidir. Genellikle kozmetik sorundur.
- Büyük varisler (variköz venler): Venöz yetmezlik sonucu gelişir ve hastalık grubuna girer.
Varis ilerler mi?
Evet, varis ve onu oluşturan yüzeysel venöz yetersizlik ilerleyici (progresif) bir hastalıktır. Yani her sene biraz daha ilerler, ama genel olarak yavaş ilerler. Bazı insanlarda daha hızlı bazılarında daha yavaş ilerler.
Tedavi edilmezse büyük varisler ne gibi sorunlara yol açabilir?
Tedavi edilmeyen varisler büyümeye ve çoğalmaya devam eder. Çok uzun süredir var olan varislerde pıhtılaşma, kanama ve ayak bileğinde yara oluşumu en istenmeyen etkileridir.
Varis pıhtı oluşturur mu? Akciğere atar mı?
Evet, varis özellikle çok uzun yıllardan beri varsa ve çok genişlemişse içinde pıhtı oluşabilir. Bu pıhtı 2-3 hafta süren kızarıklık ve ağrı oluşturabilir. Ancak bu pıhtının akciğere atması (pulmoner emboli) çok seyrektir.
İç varis nedir?
Aslında iç varis diye bir terim yoktur. Ancak bazen anlatım kolaylığı nedeniyle bundan bahsedilir. Aslında varis her zaman dıştan görünendir, yani dış varistir. Fakat dıştan görünen büyük varisler hemen her zaman bacağın daha iç kısmında, gözle görülmeyen büyük bir damarın (safen toplardamarı) kapak yetmezliğine bağlı gelişir. İşte bacaklarda dıştan görünen geniş damarların kaynağı olan, kapak yetersizliği bulunan bu damara iç varis de denir.
Kılcal damarlar büyük damarlara dönüşür mü?
Hayır, kılcal damarlar ayrı bir damar tipidir ve hep kılcal olarak kalır. Aynı şekilde orta boy damarlar (yeşil ağ gibi damarlar) da büyük damara dönüşmez. Sadece yıllar içinde biraz daha büyüyebilir.
Her varis tedavi edilmeli midir?
Hayır, bacaklardaki büyük varisler (variköz venler) kanama yapıyorsa, pıhtı oluşturmuşsa ve ayak bileği derisinde kalıcı değişiklikler oluşturmuşsa tedavi önerilir. Bunun dışında büyük varisler hastada ağrı yorgunluk gece krampları gibi sorunlar yaratıyor ve bu hastanın yaşam kalitesini bozuyorsa tedavi önerilir. Hastalığın hep ilerleyeceği düşünülürse yaşı genç insanlarda (uzun yıllarda çok ilerleyeceği için) tedavi önerilebilir. Bir de görüntü kişiyi rahatsız ederse tedavi yapılabilir.
Varisin kalple ya da kalp hastalıklarıyla bir ilgisi var mıdır?
Hayır. Variste kapak bozukluğu var dendiğinde bu bazen kalp kapağı olarak algılanabilir. Halkın vücudumuzda bildiği tek kapak genelde kalp kapağıdır. Bacak varislerinin ve bacak damar kapaklarının kalp ve kalp hastalıklarıyla hiçbir ilgisi yoktur.
Anne, babada ya da birinci derece akrabada varis varsa olma ihtimali artar mı?
Evet. Ailede varis bulunması riski artırır; kalıtsal yatkınlık, yaş, gebelik ve diğer etkenlerle birlikte rol oynar. Aile öyküsü, kişide mutlaka varis gelişeceği anlamına gelmez.
Fazla kilolu hastalara ameliyatsız varis tedavisi (lazer, RF vb.) uygulanabilir mi?
Ameliyatsız yöntemler birçok hastada kullanılabilir; ancak her yöntem her kişiye uygun değildir. Damarın yapısı, ultrason bulguları, pıhtı öyküsü, alerjiler ve kişinin genel sağlık durumu birlikte değerlendirilir. Uygun olmayan durumlarda başka bir yöntem veya cerrahi tedavi seçilebilir.
Nasıl tanı koyarız?
Varisi gözle görerek kolaylıkla tanır ve tüm çeşitlerini ayırırız. Ancak büyük varislerin oluşumuna yol açan toplardamar kapak yetmezliğini anlamak için mutlaka renkli Doppler ultrason incelemesi gerekir. Bu inceleme mutlaka hasta ayaktayken yapılmalıdır. Yatarak yapıldığında hata ihtimali oldukça yüksektir.
Kaçak yapan safen damarları ileride koroner baypas ameliyatında işe yarayabilir mi?
Bacakta varis oluşturan safen toplardamarları baypas ameliyatında kullanılabilir; ancak bunun için normal çapta (4-8 mm) olmaları gerekir. Varis hastalarında bu damarlar genellikle çok genişlemiş ve kalınlaşmıştır. Bu nedenle genişleyen damarların bir kısmı kalp ameliyatı için uygun değildir. Ayrıca kalp baypas ameliyatında kalp bölgesindeki internal mammaryan arter artık tercih edilen ve çok daha sık kullanılan bir damardır. Yine de yaşımız ileriyse ve kalp damar hastalığımız varsa bu damarı korumak faydalı olabilir.
Ameliyatsız varis tedavisi ile ilgili sorular
Dünyadaki tüm kılavuzların önerdiği en ideal varis tedavisi hangisidir?
Damar içi lazer ve radyofrekans uygun hastalarda sık tercih edilir. Köpük, görünen damarlara tamamlayıcı olarak veya uygun seçilmiş durumlarda kaynak damara uygulanabilir. Damar içi yöntemler uygun değilse veya uygulanamıyorsa cerrahi de bir seçenektir. En uygun yöntem ultrason bulguları ve kişisel risklerle birlikte belirlenir.
Lazer, radyofrekans ve yapışkan tedavileri ameliyat tedavisi midir?
Hayır. İşlem sırasında neşter ya da kesi kullanılmadığı için ameliyat değildir. Çok daha basit bir yöntemle yapılan tedavilerdir. Buna variste lazer tedavisi denir.
Tüm varis çeşitleri tedavi edilebilir mi?
Tedavi, genişlemiş damarların ve yakınmaların azalmasını sağlayabilir. Damar türüne ve yaygınlığına göre birden fazla seans veya tamamlayıcı işlem gerekebilir. Her damarın tamamen kaybolması ve gelecekte yeni varis oluşmaması garanti edilemez.
Varis tedavisi yazın yapılabilir mi?
Varis tedavisi yazın da planlanabilir. İşlem sonrası çorap ihtiyacı yönteme göre değişir: lazer ve radyofrekans sonrası genellikle yaklaşık bir hafta önerilir; yalnız yapışkanla kapatma sonrası rutin çorap gerekmeyebilir. Ek köpük işlemi varsa öneri değişebilir. Deniz ve havuza dönüş, giriş yerleri iyileştikten ve hekimin önerdiği bekleme süresi tamamlandıktan sonra değerlendirilir. Özellikle skleroterapi sonrası tedavi edilen bölge güneşten korunmalıdır; ertesi gün yüzme veya güneşlenme herkes için uygun değildir.
Varis tedavi sonrası tekrarlar mı?
Eksik değerlendirme veya tedavi tekrarlama nedenlerinden biri olabilir. Bununla birlikte başarılı bir tedaviden sonra da kapatılan damar yeniden açılabilir veya başka damarlarda yeni yetmezlik gelişebilir. Yeniden varis görülmesi tek başına ilk tedavinin hatalı olduğunu göstermez. Ayrıntılı bilgi: Varis tekrarlar mı?.
Ameliyatsız varis tedavileri herkese yapılabilir mi?
Gebelikte girişimsel varis tedavisi genellikle ertelenir. Aktif pıhtılaşma, kullanılan maddeye alerji ve bazı damar veya genel sağlık sorunları da yöntemin uygunluğunu etkiler. Daha önce derin ven trombozu geçirmiş olmak tek başına bütün ameliyatsız tedavileri yasaklamaz; derin damarların açıklığı, dolaşıma katkısı ve kişisel riskler uzman tarafından değerlendirilir.
Lazer, radyofrekans ve yapışkanla tedavinin birbirinden farkı nedir?
Bu üç yöntem de variste kapak yetmezliği olan büyük kaynak damarın (safen toplardamarı) tedavisinde kullanılır. Biri lazer, biri radyofrekans enerjilerini ısıya çevirerek, diğer ise damarın iç kısmını yapıştırarak o damarı kapatır. Her birinin etkinliği ve riskleri birbirine çok benzer. Şu an bilimsel olarak belirgin bir fark yoktur.
Lazerle tedavisinde bir damar iptal ediliyor. Tedaviden sonra bacaktaki kan kalbe nasıl taşınıyor?
Uygun hastada kapak yetmezliği olan yüzeysel damarın kapatılması, kanın sağlıklı damarlar üzerinden dönmesini destekler. Daha önce derin damar pıhtısı geçirilmesi tek başına lazer tedavisine kesin engel değildir. Ancak devam eden tıkanıklık varsa yüzeysel damar önemli bir alternatif dönüş yolu olabilir; bu durumda kapatma kararı ayrıntılı ultrason ve uzman değerlendirmesiyle verilir.
Ameliyatsız tedavi sırasında ağrı duyulur mu?
Lokal anestezi işlem bölgesini uyuşturur; iğne girişleri veya bazı aşamalar yine hissedilebilir. Sedasyon rahatlamayı ve uykululuğu sağlar, gerektiğinde ağrı kesici ilaçlarla birlikte uygulanır. Sedasyon tek başına lokal anestezinin yerine geçmez. Ağrı kontrolü ve sedasyon derinliği kişiye göre ayarlanır.
Lazer, radyofrekans, yapışkan ve köpük işlemlerinde uygun lokal anestezi, gerektiğinde ağrı kesici ve sedasyonla rahat bir işlem hedeflenir. Her hastada hiç ağrı hissedilmeyeceği garanti edilemez; ağrı hissedildiğinde tedavi ekibine bildirilir.
İşlem sırasında hastalar uyutulur mu?
Genel anestezide kişi bilinçsizdir. Sedasyonda ise uykululuk derinliğe göre değişir; kişi tamamen uyumayabilir ve komutlara yanıt verebilir. Merkezimizde konfor için sedasyon kullanılır; uygun plan hastanın durumu ve tercihleriyle birlikte anestezi ekibince belirlenir.
Tekrarlayan varisler ameliyatsız varis tedavisi ile tekrar tedavi edilebilir mi?
Tekrar tedavi uygun hastalarda değerlendirilebilir. Önceki işlemler, değişen damar yapısı, ultrason bulguları ve kişisel riskler dikkate alınır; sınırsız veya her zaman uygun bir uygulama olduğu söylenemez.
Kaç seans tedavi gerekir?
Büyük varislerin tedavisi hemen her zaman tek seanstır.
Kozmetik varisler birden fazla seans tedavi gerektirebilir.
Tedavi sonrasında varisler hemen kaybolur mu?
Tedaviden sonra varise bağlı ağrı ve kramp gibi yakınmalar hemen azalır ya da kaybolur; ancak görünen varislerin kaybolması birkaç ay sürebilir. Sabırlı olmak gerekir.