Varis çok basit bir durum ya da hastalık gibi görünse de her 6-7 kişiden birinde görülen, yani çok sık rastlanan bir halk sağlığı sorunudur. Kozmetik damarlar (kılcal ve retiküler damarlar) her iki kişiden birinde görülür ve çok daha sıktır; ancak bir sağlık sorunu değildir. Varis, halk arasında, hatta hekimler arasında tam olarak anlaşılamayan; kozmetik grupla hastalık grubunun birbiriyle karıştırıldığı bir durumdur.
Bu sayfada varisin ne olduğu, neden oluştuğu, kimlerde sık görüldüğü, çeşitleri, varsa korunma yolları, oluşturduğu yakınmalar, uzun dönemde oluşturabileceği sorunlar, tedavi şansı ve seçenekleri ile tedavi sonrası ortaya çıkabilecek sorunları kısa kısa anlatmayı amaçlıyoruz.
Varisle ilgili genel sorular
Varis nedir?
Varis, bacaklarda genellikle safen toplardamarında (seyrek olarak perforan toplardamarlarda) kanı kalbe doğru tek yönde ileten kapakların bozulması sonucu kanın ara ara geri akım oluşturmasıyla gelişir. Bu durum, büyük damara katılan toplardamarların genişlemesine, deriden çıkıntı yaparak kıvrıntılı bir hâl almasına yol açar.
Biz varis (varicose vein = genişlemiş toplardamar) dediğimizde, genellikle büyük bir damarın kapak yetmezliğine bağlı gelişen, deri altında bulunan, genellikle deri renginde ve 3 mm’den büyük damarları kastediyoruz; daha küçük yeşil damarları (retiküler damarlar) ve kılcal damarları kastetmiyoruz. Bu küçük damarlar kozmetik varis grubuna girer ve hastalık olarak kabul edilmez. Bacaklar dışında yemek borusu ve midede, testis komşuluğunda ve rahim çevresinde de varisler oluşabilir; yani toplardamarlar çok genişleyebilir. Ancak bunlar çok farklı bir konudur.
Varis neden oluşur?
Bacak varislerinin neden oluştuğu kesin olarak bilinmiyor; ancak büyük ihtimalle genetik kaynaklı bir hastalıktır. Birinci derece akrabalarda varis görülmesi bunu destekliyor. Halk arasında düşünüldüğü gibi bacak varisi uzun süre ayakta durmakla, öğretmenlik mesleğinde olmakla ya da fazla kiloyla oluşan bir durum değildir. Bunlar hastalığın sebebi değil, yalnızca oluşumunu kolaylaştıran küçük risk faktörleridir.
Venöz yetmezlik nedir?
Venöz yetmezlik, varis oluşumuna yol açan asıl durumdur. Bacak toplardamarlarında her 5-10 cm’de bulunan, kanı kalbe doğru yönlendirmesi gereken kapakların ya da kapakçıkların yetersiz kalması veya görevini yapamamasıdır. Venöz yetmezlik yalnızca varisleri ilgilendiren bir isim değildir. Bacaklardaki yüzeysel venlerin (toplardamarların) yetersizliği varis yapar; derin, yani ana toplardamarların yetersizliği ise daha ciddi bir hastalıktır. Bazı durumlarda bu damarlarda pıhtı oluşarak kapakları harap eder. Bu durum venöz yetmezlik oluştursa da varisten farklı bir hastalıktır.
Kimlerde sık görülür?
Pek çok hastalıkta olduğu gibi varis de aslında herkeste görülebilir; ancak bazı insanlarda görülme sıklığı biraz daha fazladır:
- Ailesinde varis olanlar
- Kadınlar
- Çocuk doğurmuş, özellikle ikiden fazla doğum yapmış kadınlar
- Fazla kilolu insanlar
- Mesleği ya da yaşantısı çok uzun süre ayakta kalmayı gerektiren kişiler
Varis bu kişilerde daha sık görülür.
Varis ne tür yakınmalar oluşturur?
Varis bazı kişilerde hiç yakınmaya yol açmaz, bazen de hayat kalitesini bozan ciddi yakınmalara neden olabilir. Bunun neden olduğunu bilmiyoruz. Varisin oluşturduğu şikâyetler genel olarak sabah çok azdır ve günün ilerleyen saatlerinde artar. Yakınmalar şunlardır:
- Bacaklarda ağrı
- Yorgunluk,
- Ağırlık hissi
- Yanma ve ısınma hissi
- Bacak krampları (özellikle gece yatınca ortaya çıkan gece krampları)
- Varisler üzerinde kaşıntı
- Seyrek olarak parmaklarda uyuşma
- Ayak bileğinde şişlik
- Çok uzun yıllar içinde, ileri vakalarda ayak bileğinin iç kısmında renk değişikliği
- Seyrek olarak bazı varislerde kanama
- Çok seyrek olarak varislerde pıhtılaşma (genelde çok büyük varislerde)
- Çok seyrek olarak ayak bileği içi kısmında venöz ülser (yara) oluşumu
- Çok seyrek olarak huzursuz bacak benzeri yakınmalar
Kaç tür varis (genişlemiş toplardamar) vardır?
Toplardamar genişlemesi üç çeşit ya da türe ayrılır:
- Kılcal damarlar (saç kılı inceliğinde, kırmızı-mor renkli): Kozmetik sorundur.
- Yeşil retiküler damarlar: 1-2 mm çapında ve yeşil renklidir. Genellikle kozmetik sorundur.
- Büyük varisler (variköz venler): Venöz yetmezlik sonucu gelişir ve hastalık grubuna girer.
Varis ilerler mi?
Evet, varis ve onu oluşturan yüzeysel venöz yetersizlik ilerleyici (progresif) bir hastalıktır. Yani her sene biraz daha ilerler, ama genel olarak yavaş ilerler. Bazı insanlarda daha hızlı bazılarında daha yavaş ilerler.
Tedavi edilmezse büyük varisler ne gibi sorunlara yol açabilir?
Tedavi edilmeyen varisler büyümeye ve çoğalmaya devam eder. Çok uzun süredir var olan varislerde pıhtılaşma, kanama ve ayak bileğinde yara oluşumu en istenmeyen etkileridir.
Varis pıhtı oluşturur mu? Akciğere atar mı?
Evet, varis özellikle çok uzun yıllardan beri varsa ve çok genişlemişse içinde pıhtı oluşabilir. Bu pıhtı 2-3 hafta süren kızarıklık ve ağrı oluşturabilir. Ancak bu pıhtının akciğere atması (pulmoner emboli) çok seyrektir.
İç varis nedir?
Aslında iç varis diye bir terim yoktur. Ancak bazen anlatım kolaylığı nedeniyle bundan bahsedilir. Aslında varis her zaman dıştan görünendir, yani dış varistir. Fakat dıştan görünen büyük varisler hemen her zaman bacağın daha iç kısmında, gözle görülmeyen büyük bir damarın (safen toplardamarı) kapak yetmezliğine bağlı gelişir. İşte bacaklarda dıştan görünen geniş damarların kaynağı olan, kapak yetersizliği bulunan bu damara iç varis de denir.
Kılcal damarlar büyük damarlara dönüşür mü?
Hayır, kılcal damarlar ayrı bir damar tipidir ve hep kılcal olarak kalır. Aynı şekilde orta boy damarlar (yeşil ağ gibi damarlar) da büyük damara dönüşmez. Sadece yıllar içinde biraz daha büyüyebilir.
Her varis tedavi edilmeli midir?
Hayır, bacaklardaki büyük varisler (variköz venler) kanama yapıyorsa, pıhtı oluşturmuşsa ve ayak bileği derisinde kalıcı değişiklikler oluşturmuşsa tedavi önerilir. Bunun dışında büyük varisler hastada ağrı yorgunluk gece krampları gibi sorunlar yaratıyor ve bu hastanın yaşam kalitesini bozuyorsa tedavi önerilir. Hastalığın hep ilerleyeceği düşünülürse yaşı genç insanlarda (uzun yıllarda çok ilerleyeceği için) tedavi önerilebilir. Bir de görüntü kişiyi rahatsız ederse tedavi yapılabilir.
Varisin kalple ya da kalp hastalıklarıyla bir ilgisi var mıdır?
Hayır. Variste kapak bozukluğu var dendiğinde bu bazen kalp kapağı olarak algılanabilir. Halkın vücudumuzda bildiği tek kapak genelde kalp kapağıdır. Bacak varislerinin ve bacak damar kapaklarının kalp ve kalp hastalıklarıyla hiçbir ilgisi yoktur.
Anne, babada ya da birinci derece akrabada varis varsa olma ihtimali artar mı?
Evet, biraz artar. Çünkü genetik bir hastalıktır ve kalıtsal özelliği vardır.
Fazla kilolu hastalara ameliyatsız varis tedavisi (lazer, RF vb.) uygulanabilir mi?
Ameliyatsız varis tedavisi her kişiye uygulanabilir. Bazı durumlarda varislerin çok büyük olduğu ve mutlaka ameliyat gerektiği söylenebilir. Bu doğru bir bilgi değildir.
Nasıl tanı koyarız?
Varisi gözle görerek kolaylıkla tanır ve tüm çeşitlerini ayırırız. Ancak büyük varislerin oluşumuna yol açan toplardamar kapak yetmezliğini anlamak için mutlaka renkli Doppler ultrason incelemesi gerekir. Bu inceleme mutlaka hasta ayaktayken yapılmalıdır. Yatarak yapıldığında hata ihtimali oldukça yüksektir.
Kaçak yapan safen damarları ileride koroner baypas ameliyatında işe yarayabilir mi?
Bacakta varis oluşturan safen toplardamarları baypas ameliyatında kullanılabilir; ancak bunun için normal çapta (4-8 mm) olmaları gerekir. Varis hastalarında bu damarlar genellikle çok genişlemiş ve kalınlaşmıştır. Bu nedenle genişleyen damarların bir kısmı kalp ameliyatı için uygun değildir. Ayrıca kalp baypas ameliyatında kalp bölgesindeki internal mammaryan arter artık tercih edilen ve çok daha sık kullanılan bir damardır. Yine de yaşımız ileriyse ve kalp damar hastalığımız varsa bu damarı korumak faydalı olabilir.
Ameliyatsız varis tedavisi ile ilgili sorular
Dünyadaki tüm kılavuzların önerdiği en ideal varis tedavisi hangisidir?
Ameliyatsız varis tedavileri; lazer, radyofrekans ya da yapışkanla yapılan tedavilerdir. Köpük tedavisi ya da skleroterapi burada ana tedavi değil, ek tedavidir. Ameliyat ise ameliyatsız tedavi yöntemlerine ulaşılamazsa uygulanabilen, ancak ikinci derecede önerilen tedavi yöntemidir.
Lazer, radyofrekans ve yapışkan tedavileri ameliyat tedavisi midir?
Hayır. İşlem sırasında neşter ya da kesi kullanılmadığı için ameliyat değildir. Çok daha basit bir yöntemle yapılan tedavilerdir. Buna variste lazer tedavisi denir.
Tüm varis çeşitleri tedavi edilebilir mi?
Günümüzde kullandığımız tedavi yöntemleriyle artık büyük, orta boy ve kılcal damarlar kesin olarak ve tamamen tedavi edilebilir. Önemli olan ne kadar süreceğidir. Büyük ve orta boy damarlar genellikle bir ya da iki seansta tamamen yok edilebilir. Ama yine de çok yoğun damar genişlemesi olanlarda süreç uzayabilir. Kılcal damarların tamamen giderilmesi daha fazla zaman alabilir.
Varis tedavisi yazın yapılabilir mi?
Tabii ki. Varis tedavisi her mevsim yapılabilir. Tedaviden sonra bir hafta varis çorabı kullanılır. Bu, sıcak havalarda bazı kişiler için rahatsızlık verebilir. Ancak günümüz dünyasında klimalı ortamlarda varis çorabı rahatsızlık vermiyorsa varis tedavisi yazın rahatlıkla yapılabilir. Varis tedavisinden sonra denize girilmez ve güneşlenilmez şeklindeki kurallar eskiden bilinen yanlış kurallardır. Varis tedavisinden bir gün sonra bile denize girmek ya da güneşlenmek mümkündür.
Varis tedavi sonrası tekrarlar mı?
Varis, tedavi öncesinde yeterince değerlendirilmezse; yani ayakta yapılması gereken renkli Doppler ultrason incelemesi yetersiz yapılırsa ya da tedavi eksik uygulanırsa uzun dönemde tekrarlayabilir. Varisin tedavi sonrası tekrarlamasının en sık sebebi, varisin kaynağını (kapak yetmezliği olan büyük damarı) tedavi etmeden yalnızca gözle görünen büyük damarların tedavi edilmesidir. Burada tekrar ihtimali %100’dür. Ek olarak, eksik değerlendirme ve yetersiz tedavi de tekrar oranını artırır.
Seyrek olarak, değerlendirme ve tedavi mükemmel olsa da küçük bir grup insanda başka bir yerde varis çıkabilir. Bu yaklaşık %100 oranında görülür.
Genel olarak ayakta yapılan renkli Doppler ultrasonografi değerlendirmesi iyi yapılırsa ve tedavi ameliyatsız yöntemlerle uygun şekilde uygulanırsa varisin tekrarlama şansı son derece düşüktür.
Ameliyatsız varis tedavileri herkese yapılabilir mi?
Ameliyatsız tedavi yöntemleri yalnızca hamilelik sırasında uygulanmaz. Bunun dışında belirgin derin ven trombozu (bacak toplardamar pıhtılaşması) geçirmiş hastalarda ve derin ven yetmezliği olan hastalarda dikkatle uygulanmalıdır.
Lazer, radyofrekans ve yapışkanla tedavinin birbirinden farkı nedir?
Bu üç yöntem de variste kapak yetmezliği olan büyük kaynak damarın (safen toplardamarı) tedavisinde kullanılır. Biri lazer, biri radyofrekans enerjilerini ısıya çevirerek, diğer ise damarın iç kısmını yapıştırarak o damarı kapatır. Her birinin etkinliği ve riskleri birbirine çok benzer. Şu an bilimsel olarak belirgin bir fark yoktur.
Lazerle tedavisinde bir damar iptal ediliyor. Tedaviden sonra bacaktaki kan kalbe nasıl taşınıyor?
Lazerle varis tedavisi sonrası iptal edilen damar bir nevi yedek damardır. Kanın kalbe taşınmasına katkısı çok azdır. Bu nedenle bu toplardamar kapatıldıktan sonra kan devridaiminde hiç sorun olmaz. Ancak kanı kalbe taşıyan asıl damarlar olan derin damarlarda daha önce tıkanma yaşanmışsa lazerle varis tedavisi yaptıramazsınız.
Ameliyatsız tedavi sırasında ağrı duyulur mu?
İşlem lokal anestezi ile yapılırsa hafif ağrı hissedilebilir. Merkezimizde olduğu gibi sedasyon eşliğinde yapılırsa ağrı hissedilmez. Ek olarak işlem korkusu ve endişesi de ortadan kalkar. Hasta işlem süresince uyuyabilir ya da hafif uykulu hâlde olabilir. Bu narkoz değildir. Tedavi nadiren epidural ve genel anestezi ile de uygulanabilir; bu iki durumda da ağrı hissedilmez.
Normal şartlarda varis tedavisi ağrı verebilen bir tedavidir. Ancak modern ağrı kesme yöntemleri sayesinde lazer, radyofrekans, yapışkan ya da köpük tedavisinde işlem sırasında hiç ağrı hissetmezsiniz.
İşlem sırasında hastalar uyutulur mu?
İşlem sedasyon ve genel anestezi ile yapılırsa hasta işlem sırasında uyur. Merkezimizde tüm varis tedavileri sedasyon eşliğinde yapılır ve işlem sırasında uyursunuz. Ancak hasta uyumak istemezse tedavi bu şekilde de kolaylıkla yapılabilir.
Tekrarlayan varisler ameliyatsız varis tedavisi ile tekrar tedavi edilebilir mi?
Her zaman. Ameliyatsız varis tedavileri istendiği kadar tekrarlanabilir. Ancak bir kez tekrar olduysa renkli Doppler ultrason değerlendirmesi daha karışık hâle gelir ve çok dikkatli, iyi bir şekilde yapılmalıdır.
Kaç seans tedavi gerekir?
Büyük varislerin tedavisi hemen her zaman tek seanstır.
Kozmetik varisler birden fazla seans tedavi gerektirebilir.
Tedavi sonrasında varisler hemen kaybolur mu?
Tedaviden sonra varise bağlı ağrı ve kramp gibi yakınmalar hemen azalır ya da kaybolur; ancak görünen varislerin kaybolması birkaç ay sürebilir. Sabırlı olmak gerekir.